حدیث غدیر خم پیوند رسالت و ولایت از دیدگاه شیعه و سنی

این روز مبارک (عید غدیر) از اعیاد بزرگ اسلام است، و بر حصب نصوص ما بالاترین عید است، و نکته اش هم این است که این ادامه نبوت است، ادامه آن معنویت رسول الله است ، ادامه آن حکومت الهی است ، از این جهت از همه اعیاد بالاتر است.   ((حضرت امام خمینی«ره»))

واقعه غدیرخم از جمله قضایای مهم و خطیر تاریخی جهان اسلام می باشد، این واقعه با به براهین قاطع مبنای تکوین مذهب تشیع و موضوع امامت و خلافت گردید.

صحت واقعه غدیرخم مانند غزوات و اصل قضیه حجه الوداع و احوال معروف رسول الله (صلی الله علیه و آله) بر اهل تشییع و تسنن ثابت و محقق است . هرچند سیره نویسانی چون ابن هشام، ابن سعد و طبری در ذکر آن سکوت کرده اند ولی در منابع معتبر دیگری از اهل سنت این واقعه نقل شده است، از جمله:احمدابن حنبل در مسند و امام بخاری و ترمذی و نسایی که هرگز آن واقعه را مورد سوال و یا انکار  قرار نداده اند.

و اذن فی الناس بالحج یأتوک رجالاً و علی کل ضامر یأتین من کل ضج عمیق لیشهیدوا منافع لهم...

و مردم را به اداء حج اعلام کن تا مردم پیاده و سواره و از هر راه دور به سوی تو جمع آیند، تا در آنجا منابع بسیار برای خود فراهم ببینند...

گروه عظیمی از مردم مدینه و طوایف و قبایل اطراف و هرکه به اسلام گرویده بودو توانائی انجام حج را داشت در این حج شرکت تا در انجام تکلیف الهی و ادای مناسک حج به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) اقتدا کنند و تعلیماتش را فراگیرند.

به گفته مورخان تعداد آنها هشتادهزار نفر و به قولی یکصد و چهارده هزار نفر و یا یکصد و بیست و چهار هزار به تعداد انبیاء الهی و بیشتر ثبت شده است. در این سفر همه همسران پیامبران اکرم (صلی الله علیه و آله) و تمامی انصار و مهاجر او را مشایعت می کردند.

حضرت علی علیه السلام که در آن هنگام به امر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به جانب یمن رفته بود، باتفاق همراهان و گروهی از مردم یمن به ایشان پیوست. علاوه بر آن اهالی مکه نیز به این تعداد اضافه شدند.

در این حج پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) تمامی مناسک حج را به یارانش تعلیم داد که برای همیشه اینگونه انجام گیرد و در خطبه ها و موعظه های بلیغ آنها را به مکارم اخلاق، تقوی، رعایت حقوق زنان و آنچه مربوط به مصالح امت در جان و مال می باشد، سفارش کرد و فرمود: این حج وداع است و بار دیگر وی را در مراسم حج نخواهد دید. به همین علت آن را حجه الوداع نامیدند.

در بازگشت از حجه الوداع رویداد مهم تاریخی، واقعه غدیر خم اتفاق افتاد . پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) پس از انجام مناسک حج ، با جمعیت همراه خود آهنگ عزیمت به مدینه فرمودند. در بازگشت در روز هجدهم ذی الحجه چون به غدیر رسیدند، فرشته وحی از جانب خداوند این آیه شریفه را آورد:

یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمک من الناس

ای رسول من، آنچه از خدا بر تو نازل شد به خلق برسان که اگر نرسانی تبلیغ رسالت و اداء وظیفه نکرده ای و خدا تو را از شر و آزار مردم محفوظ خواهد داشت ....

از آیه شریفه فوق چنین برمی آیدکه:

1-      از جانب خداوند موضوع جدید و بسیار حائز اهمیت به مردم ابلاغ می شود.

2-      پیامبر برای اولین بار در ابلاغ وحی الهی به مردم دچار خوف و نگرانی می شود، چنانچه خداوند می فرماید: (ما تو را از شر مردم محفوظ خواهیم کرد.)

3-      این حکم الهی کامل کننده دین و رسالت رسول خدا می باشد.

بعضی از مفسران اهل سنت بر این عقیده اند که این آیه در اوایل بعثت نازل شده و در مورد جهاد و قتال با مشرکین است، و جمعی دیگر گویند، در مورد یهودیان است، و عدهای بر این عقیده اند که در مورد احکام زنان می باشد. جمعی دیگر آن را درباره منزلت و فضایل علی علیه السلام می دانند.

اگر این آیه در اوایل بعثت نازل شده باشد، پیامبر تکالیف بس خطیری بدون نگرانی در مقابل مشرکین انجام دادند. و اگر در اواخر عمر رسول خدا نازل شده باشد پیامبر از جانب مشرکین و یهودیان احساس خطر نمی کردند چون که در سال هفتم هجرت ، آخرین پایگاه نظامی یهودیان(خیبر) در هم شکست و سرسخت ترین دشمنان اسلام یعنی قریش، درفتح مکه به سال هشتم هجرت در برابر نیروهای عظیم اسلام تسلیم شدند.

آنچه مسلم است، پیامبر برای جان خود، خوف و هراسی ندارد بلکه وی نگران حفظ و تداوم اسلام می باشد. چنین انتظار می رفت که اگر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) این حکم الهی را ابلاغ می کرد، جمعیت همراه وی دست به شورش و عکس العمل شدید زنند، چنانچه بنیان دین را به خطر اندازند و در جامعه مسلمین اختلاف و هرج و مرج حاکم شود.

رسول خدا  (صلی الله علیه و آله) چون نسبت به قوم خود، خصوصاً از منافقین امت و تفرقه و ارتداد آنان در اندیشه بود و از دشمنی و نارضایتی جمعی نسبت به حضرت علی علیه السلام آگاه بود، انجام دادن این امر الهی را به تأخیر انداخت تا اینکه در غدیرخم برای سومین بار جبرئیل بر او نازل شد و تأکید حق تعالی را برای آن حضرت در نصب علی ابن ابی طالب علیه السلام به خلافت؛ ابلاغ کرد.

براء عاذب گوید: در بازگشت از حجه الوداع چون به غدیرخم رسیدیم، رسول خدا (صلی الله علیه و آله)فرمودند : ندا کنند، «الصلوه جامعه» و حضرت نماز را با همه همراهان به جا آوردند. پس از فراغت از نماز، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خطبه خطیر خود را – که فصل نوینی در تاریخ اسلام گشود- با حمد و ثنای پروردگار شروع کرد.

روایت است که سخنان پیامبر  (صلی الله علیه و آله) بیش از چهار ساعت به طول انجامید و در واقع پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) کارنامه بیست و سه ساله خود را برای مردم شرح دادند و لزوم گرایش به قرآن و عترت را برای رهبری و سعادت خلایق پس از خود توصیه نمود و فرمود: «همانا دوچیز گرانبها را که در میان شما می گذارم، خداوند مرا آگاه فرمود که این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا کنار حوض کوثر بر من وارد شوند، پس بنگرید که چگونه بعد از من با آنان رفتار می کنید.

سپس دست علی ابن ابی طالب علیه السلام را که کنارش ایستاده بود، گرفت و تا آنجا بالا برد که سفیدی زیر بغلهایش نمودار گردید و همه افراد او را شناختند و فرمود:

یا ایها الناس الست اولی بالمومنین من انفسهم به قالوا: بلی، قال: اولیس ازواجی امهاتم؟ قالو: بلی یا رسول الله، فمن کنت مولا: فعلی مولاه، الهم وآل من والاه و عاد من عاداه.

ای مردم آیا من از خود مومنان به آنها سزاوارتر نیستم؟ گفتند: آری، فرمود: آیا همسران من مادران شما نیستند؟گفتند: آری، پس هرکس که من مولای اویم، علی مولای اوست. خدایا دوست بدار هرکس که او را دوست می دارد و دشمن بدار دشمن او را.

بنا به گفته احمدابن حنبل، پیشوای حنبلی ها، پیامبر این کلام را چهاربار تکرار فرمود.

از ابوسعید خدری، صحابی معروف نقل شده هنوز مردم متفرق نشده بودند که این آیه شریفه نازل شد:

الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا ...

...امروز دین شما را به حد کمال رسانیدیم و برای شما نعمت را تمام کردم و بهترین آیین را که اسلام است برایتان برگزیدیم....

پس در غدیر خم دو آیه نازل شد یک آیه خطاب به پیامبر  (صلی الله علیه و آله) بود که باید جانشین خود را به مردم معرفی نماید و آیه دیگر خطاب به مردم که دین شما کامل شد.

در منابع شیعه آمده است: پس از نزول آیه شریفه« الیوم اکملت لکم دینکم...» رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود ای گروه مومنین از امر پروردگار متعال اطاعت کنید و ولایت علی ابن ابی طالب علیه السلام را بپذیرید و به کلمه «امیرالمومنین» او را بخوانید و با او به عنوان مقام خلافت بیعت کنید.

از ابوهریر، روایت شده که: عمرابن خطاب به علی علیه السلام گفت: بخ بخ لک یا علی اصبحت مولی کل مومن و مومنه (به به برتو علی که صبح و شام را درک نموده در حالی که مولای هر مومن مرد و زن گشتی)

و بعد از عمر و ابوبکر مردم هجوم آوردند و او را تبریک و تهنیت گفته و با وی بیعت کردند. به امر پیامبر زنان مسلمان نیز که همراه آنان بودند به علی علیه السلام مبارکباد گفتند.

حسان ابن ثابت که شاعر رسمی و گزارشگر پیامبر بود و در همه سفرها او را همراهی می کرد، از رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، اجازه خواست که به میمنت این روز اشعاری را بسراید. اشعار حسان ثابت به استناد مأخذ شیعه و بعضی از نویسندگان معتبر سنی قدیمی ترین سند در غدیرخم است.

مفسرین شیعه به اتفاق ، نزول آیه شریفه:

«الیوم اکملت لکم دینکم...» را در روز غدیر خم در شأن و مقام «ولایت و امامت» حضرت علی علیه السلام ذکر کردند.

به روایت بعضی از مفسرین و محدثین اهل سنت این آیه شریفه در روز عرفه در حجه الوداع نازل شده است و آن را در مورد ولایت علی ابن ابی طالب علیه السلام نمی دادند.

چنانکه از طارق ابن شهاب روایت شده، مردی یهودی به عمر گفت: شما آیتی در کتاب خود می خوانید که اگر آیت بر ما نازل شده بود، رو نزول آن را عیدی بزرگ برپا می کردیم، عمر گفت: کدام است؟

آن مرد یهودی گفت: الیوم اکملت لکم دینکم ... .

عمر گفت: من می دانم که این آیت کدام روز، در چه جایگاه فرود آمد. روز جمعه در روز عرفه، و ما که یاران بودیم با رسول خدا به عرفات ایستاده بودیم و بحمدا... این دو روز ما را عید است و تا به قیامت مسلمانان را عید خواهد بود.

و از ابن عباس نقل شده است: پیامبر چون در عرفات ایستاد دست به دعابرداشته بود که این آیت فرود آمد، و معنی آن این است که امرو روزی است که دین شما را تمام کردم. احکام دین و شرایع اسلام را بسر بردم . فرایض و سنن، حلال و حرام را پیدا کردم که پس از این هیچ آیت حلال، حدود و فرایض و احکام از آسمان فرو نیاید.

بسیار بودند کسانی که در روز غدیر خم و بعد از آن، آرزوی تکذیب و انکار آن واقعه را داشتند اما شاهدان و راویان معتبر و موثق فراوان بودند. از آن رو گروهی که در تکذیب اصل خبر ناامید شدند، کلمه مولی را که به معنی دوست و یاور و محرم راز تفسیر کردند و این اختلاف در معنی کلمه مولا مبنای مجادله و اختلاف شیعه و سنی گردید.

اهل سنت استدلال می کنند که منظور پیامبر تشویق پیروانش به توجه بیشتر و ایجاد مهر و محبت به علی (علیه السلام) پسر عمو و شوهر یگانه دخترش فاطمه(س) بوده است، و شرح می دهند که رفتار عادلانه و قاطعانه حضرت علی علیه السلام در تقسیم غنایم جنگی پس از لشکر کشی به یمن، موجب رنجش خاطر جمعی از همراهانش شد و آنها رفتار علی علیه السلام را به ظلم و جفا در حق خویش تلقی کردند. پس از اینکه علی علیه السلام با همراهانش از یمن در حجه الوداع در مکه به پیامبر ملحق  شدند، از رفتار علی علیه السلام به پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) شکایت کردند،که پیامبر از این افکار بیمارگونه و دشمنی بعضی از افراد به علی علیه السلام نگران شدند، در این شرایط لازم شد که مردم را نصیحت کند و در مورد علی علیه السلام آن حدیث معروف را ایراد فرمود.

با قبول این استدلال که بعضی از منابع اهل تسنن بیان کرده اند، نکته حائز اهمیت این است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در چنین موضوع فوق العاده ای علی علیه السلام را از نظر عظمت و قدر و منزلت و شخصیت، برابر خود معرفی کردند. جای تردید نیست که غنای ادبیات و لغات عربی، معانی متعددی را برای یک لغت در بر داشته باشد از این جهت علمای شیعه از طرق مختلف معنی سرپرستی و ولایت در منظور پیامبر از این کلمه مولی به ثبت رساندند.

شیخ صدوق(ره) فرموده است: کلمه مولی در لغت عربی علاوه بر اینکه در معنی، صاحب اختیار و سرپرست استعمال می شود، به معنای «بنده» «آزادشده»«داماد»«پسرعمو» ... «ناصر»و«یاور» نیز می باشد. اما از آنجایی که پیش از بیان آن جمله درباره علی علیه السلام فرموند: «الست اولی من انفسکم ...» «من نسبت به شما از خود شما اولی تر نیستم؟ همه گفتند بلی...

بسیار روشن است که اولویتی را که ابتدا از مردم، برای خود اقرار گرفته است، هم اولویت و سرپرستی و صاحب اختیاری است که در جمله بعد برای علی علیه السلام ثابت می کند.

و با توجه به نزول آیه «...الیوم اکملت لکم...» بعد از آن سخن پیامبر (صلی الله علیه و آله) دلالت دارد بر اینکه کلمه مولی در سخن رسول خدا در معنی امامت و خلافت به کا رفته است. زیرا امری که کامل کننده دین و نعمت خدا باشد جز نصب امام و پیشوا برای مردم نتواند بود.

و در آیه «یا ایها الرسول بلغ...» مفسرین می گویند : تهدیدی که خدای تعالی به پیامبرش می فرماید و با وعده حفظ و نگهداری او بزرگترین دلیل بر این است که امر مهمی را خداوند در این آیه به پیامبرش تذکر می دهد. و دلیل دیگرش این است که پس از خطبه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در روز غدیر خم حاضرین در آن محل حضرت علی علیه السلام را به مقام امامت و خلافت تبریک گفتند. و بنا به قولی از جمله زنانی که شاهد واقعه غدیرخم بودند «حضرت فاطمه زهرا(س) ، عایشه، امه سلمه، ام هانی و فاطمه دختر حمزه» بودند. و یکی از دلایل قیام حضرت زهرا(س) پس از رحلت حضرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در دفاع از حق ولایت حضرت علی علیه السلام این بود که در غدیر شاهد بود که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به فرمان خداوند علی علیه السلام را به عنوان ولایت و تداوم بخش رسالت برگزید.